AirNewsTimes Anasayfa Ödüller Künye İletişim Bilgileri

Sağ Koltukta, Solak Pilot

Muzaffer Çetingüç

info@airnewstimes.com

Sağlak-egemen bir dünyada yaşıyoruz; burada solaklar kendilerine yer açmaya çalışmaktan yorgun düştüler. Sol ellerine sağ eldiven giyerek yaşadılar… Sağlak üreticiler, çoğunluğu sağlak olan tüketicilerin beklentilerine uygun biçimde otomobil vites kolunu, gaz pedalını, fotoğraf makinası deklanşörünü vs. sağa koydular. Konserve açacağı, tirbuşon, cezve, makas, dikiş makinası, tabanca emniyet mandalı, tüfek kurma kolu, golf sopası, beyzbol eldiveni, bowling topu parmak delikleri, müzik aletleri tel dizimi, kol saati kurma pimi, tornavida sıkma yönü, dersane koltuklarının yazı yazma kolçakları vs. hep sağlaklara göre yapıldı... Solak bir insanın soldan sağa yazı yazması bile zahmetli bir iş iken, bunu bir de sağ kolçaklı bir koltukta yapması başlı başına bir cambazlık gerektirir. Diş hekimlerinin fotöyleri sağdan müdahaleye uygun biçimde dizayn edilmiştir. Diş çekimine ve diğer tedavilere yarayan aparatlar da bu şekildedir. Bütün bu düzenlemeler solak insanların alet kullanmasını zorlaştırmakta, belki de bu zorlanmalar yüzünden bilinen veya bilinmeyen sakarlıklar ve küçük/büyük kazalar olmakta, fatura solaklığa kesilmektedir.

 

Bazı insanların solak oluşu tarih boyunca yadırganmıştır. Musevi din kitaplarında tanrı sağlak farz edilmiş; Hıristiyanlıkta ve Müslümanlıkta sağlaklık kutsanmıştır (4). İyilik meleklerinin sağda yer alması, ibadet ritüellerinde sağ tarafa öncelik verilmesi ve Şeytanın solak resmedilmesi, hemen bütün dinlerin ortak tutumudur. Batı dillerinde sol anlamındaki “sinister, left, gauche, zurde, bongo, manchini” gibi sözcükler aynı zamanda; uğursuz, günahkâr, kötülük saçan, güçsüz ve beceriksiz anlamına da gelmektedir. Türkçe’de de“sol yanından kalkmak” terslik ifadesidir; sol el pis, sağ el “cici” kabul edilir. Birçok kültürde solak olduğu fark edilen çocuklar sağ ellerini kullanmaya zorlanır. (Bunun bir sonucu kekemeliktir.)

 

 Beyin anatomo-fizyolojisi

Beynin içyapısı dış görünüşü gibi simetrik değildir; bazı işlevlerin merkezi sağ, bazıları sol hemisferde yerleşik bulunur. Örneğin kol ve bacakların hareketlerinden sorumlu motor merkezlerinin yerleşimi hemisferlerin yan (parietal) alanlarındadır ve vücuda göre çapraz konumdadır; yani sağ kol ve bacağın kumandaları sol beyinden, sol kol ve bacağınki sağ beyinden gelir. Ayrıca kişiden kişiye değişmek üzere sağ veya sol hemisferden birisi daha baskındır. Bunun nasıl olduğu tam bilinmemekle birlikte, fetüs gelişiminin bir aşamasındaki testosteron salgı fazlalığının, motor korteksin sağ beyinde yerleşmesine ve bunun da solaklık yönünde bir değişime yol açabileceği ileri sürülmektedir.

 

Sol beyin yarımküresi baskın (dominant) olan kişiler çoğunlukla sağ el ve ayaklarını daha becerikli ve güçlü olarak kullanırlar. Sağlak insanların sağ gözleri daha keskin gördüğü için tüfek atışlarında; anahtar deliği, mikroskop ve dürbün bakışlarında sağ gözlerini kullanırlar; topa sağ ayaklarıyla vurur, kalem-fırça-kılıç-çekiç-makas-raket kullanmada veya fırlatma hareketlerinde sağ ellerini tercih ederler. Konuşma (Broca) ve işitileni anlama (Wernicke) merkezleri de solda olduğu için, beynin sol tarafını tutan kanama veya damar tıkanıklığı durumlarında bu insanların vücutlarının sağ tarafları felç olur ve çoğunlukla konuşmaları da bozulur (Broca afazisi). Tersine, sağ beyin yarımküresi baskın olanlar solak olur; sağ beyin kanaması geçirdiklerinde sol tarafları felç olur ama konuşmaları bozulmaz. Motor merkezleri iki hemisfere yayılmış olan insanlar her iki el, ayak ve gözünü de aynı beceriklilikte kullanabilirler ve “ambidekster” olarak adlandırılır.

 

Genel oranları; sağlaklar %70-80, solaklar %6-10, iki elliler %12 civarındadır (1,2,6,8). Türkiye'de yapılan bir araştırmada sağlaklar %66.1; solaklar %5.5; iki elliler %29.4 bulunmuştur (5). Ülkemizden başka bir araştırmada sağ el tercihi %91, sol el tercihi %9 olarak belirlenmiştir (3). Erkeklerde ve solaklığa kültürel hoşgörü gösteren (taraf değişimi için baskı yapılmayan) ülkelerde solaklık oranı daha fazladır.

 

Solak olmanın olumlu ve olumsuz sonuçları

Sağlak insanlarda dil yeteneği gelişkindir; sözcük yazılışlarını ve formülleri öğrenme, problem çözme, mantıklı düşünme, hitabet ve ince motor hareket becerileri fazladır. Solaklarda ise, beynin sağ yarım küresi işlevleri olan sezgiler, sanat-müzik-nükte yetenekleri, ses-koku-görüş gibi duyular; yüzleri hatırlama, puzzle tipi bilmece çözme, mors alfabesi kodlaması, geometri, harita okuma gibi uzaysal düşüncelerle ilgili işlevler gelişkindir (1). İşitme keskinliğinde sağlakların sağ, solakların sol kulaklarını daha çok tercih ettikleri anlaşılmıştır. Sağlaklarda %65 sağ göz üstünlüğü, solaklarda ise %57 oranında sol göz tercihi belirlenmiştir. Yani sağlak olup sol gözü baskın, ya da solak olup sağ gözü baskın olanların varlığı, nedeni tam bilinmeyen bir çapraz el-göz dominansını işaret etmektedir (3).

 

Solaklar (left handed, sinister) arasındaki alkolik, sigara tiryakisi, ruh hastası, kekeme, mental retarde, epileptik, disleksik, otistik, diyabetik, Alzheimer, immün hastalık olgularının daha fazla; suç işleme ve kaza yapma oranlarının da daha yüksek olduğu bazı araştırmalarda gösterilmiştir. Solak kadınlar daha erken menopoza girerler, daha çok göğüs kanseri olurlar. Solakların yaşam süreleri 5-9 yıl kadar daha kısadır (8).Buna karşılık solakların bazı motor işlevlerdeki beceri ve süratlerinin fazla, reaksiyon zamanlarının kısa ve spor başarılarının yüksek olduğu da belirlenmiştir (6). Kutsal kitaplarda Benjamite'nin ordusunda 700 seçme solak nişancı bulunduğu ve bunların saç kılına bile yaptıkları taş atışlarının boşa gitmediği anlatılır. Yüzmede Mark Spitz; futbolda Pele, Maradona, Platini, Gullit ve Sergen'in sportif başarılarının solak oluşlarıyla bağlantısı şüpheli karşılanabilir; çünkü bu sporlarda çok başarılı sağlak sporcular daha fazladır. Ama tenis, eskrim ve boks, solakların motor becerilerindeki bazı üstünlükleri belirgin olarak ortaya koyan spor dallarıdır. Teniste çok başarılı solakların oranı, toplumdaki solakların genel oranından fazladır. Başarılı tenisçilerin %16'sı, müzisyenlerin %15'i, mimarların %13'ü; zekâ bölümleri yüksek (IQ:140) insanların %20'si solaktır; ama toplumdaki solakların oranı %10’dur.

 

Ters el uyumu ve becerisi nasıl kazanılıyor?

 

Sağlak bir insanın sağ kolunu bir kazada kaybettiğini veya sağ felç geçirdiği için beraberinde konuşma yeteneğini de yitirdiğini varsayalım. Bu kişinin bir süre sonra sol eliyle, yazma da dahil pek çok işini yapabildiği, yavaş yavaş konuşmaya başladığı klinik olarak bilinir. Hattâ iki kolunu da kaybeden insanlar ayaklarıyla yazı yazma, resim yapma ve yemek yeme becerilerini kazanabilir. Bunun nörolojik izahı “Aynalama” mekanizmasıdır. Yani beynin bir işlevini yürüten bölgenin hasarı durumunda, ayna nöronlar joker gibi devreye girerek bu işlevi üstlenilebilmektedir.

 

Ayna nöronlar empati, taklitçilik, rol modeli olma, dil öğrenme, alışkanlık kazanma ve sürü davranışı gibi tutumların anlaşılmasında önemlidir. Sürekli aynalanan his ve davranışlar öğrenilir, pekiştirilir; beyindeki nöron yapı değişimleriyle (nöroplastisite) biyolojik ve kimyasal yoldan kalıcı nitelik kazanabilir ve sonunda otomatik şemalara dönüşebilir.

 

 Havacılıkta solaklık

Solakların uçuş becerilerinin daha mı az olduğu ve sağlaklara göre dizayn edilmiş kokpitte uçmanın performanslarını ne düzeyde etkileyeceği merak edilmiştir. Kokpitte pilotun gaz kolunu (throttle), sviçleri, bazı gösterge düğmelerini ve direksiyonu (yoke) kontrol ederken sağ veya sol elini kullanması fazla bir zorluk yaratmaz. Ancak İngiltere’de (ve bağlılarında) direksiyonu sağda, vitesi solda bir araç kiralayan ve bu aracı soldan akan bir trafikte kullanmaya çalışan bir sürücünün zorlandığı gibi; solak bir pilotun da sağlaklara göre düzenlenmiş bir kokpitte zorlanacağı tahmin edilebilir.

 

Zorluk alanları: Askeri uçaklarda levye (center stick) üzerindeki butonlar sağ el başparmağının açısına göre yapıldığı için sol elle bu butonları kullanmak imkânsızdır. Airbus-320, 330, 340, 380, Cirrus gibi uçakların sağ koltuklarında oturan solak (ve sol koltuklarında oturan sağlak) pilotların side-stick’e kumanda vermesinde (özellikle ince manipulasyonlarda) çok maharetli olamayacağı, saniyelerin önemli olduğu kritik/acil uçuş durumlarında bu zafiyetin kazalara katkıda bulunabileceği varsayılabilir.  

 

1930 yılında Bauer'in uçuş başarısızlıkları listesinde solaklığa da olumsuz bir unsur olarak yer verilmiş; 1941'de Dr. R.Greene, solaklığı uçuşa kabul edilmeme kriterleri arasına almıştır. 1959'a gelindiğinde, Norveç’te Gerhardt, solak pilotların uçuşta herhangi bir zorlukla karşılaşmadıklarını, tersine uçuşu öğrenme yetersizliği olan birçok sağlak pilotun bulunduğunu rapor etmiştir. Daha sonraki başka çalışmalarda da solakları temize çıkaran sonuçlar elde edilmişse de, kokpit dizaynının sağlaklara göre oluşunun uçuş eğitiminin başlangıç aşamasında bir yadırgama yarattığı vurgulanmaktadır (1).

 

ABD Kara Kuvvetleri döner kanat pilot adayları üzerinde yapılan bir araştırmada, temel alet eğitimi periyodunda sağlaklar lehine bir fark görülmüş, fakat sonraki periyotlarda solaklarla sağlakların başarı düzeyi eşitlenmiştir (2). F-16 uçağında sağa yerleştirilmiş kenar levyesi de solaklar için bir dezavantaj gibi görünmekle birlikte, tıpkı solakların otomobillerde sağa yerleştirilmiş vites ve gaz pedalına alışmaları gibi, bir süre sonra sağ side-stick’e intibak edilmektedir. Ayrıca solakların sağlarını kullanabilme becerileri, sağlakların sollarını kullanabilmelerinden daha üstün görülmektedir (1).

 

Hindistan Hava Kuvvetlerinde yapılan bir çalışmada, solaklığın askeri kokpitteki pilotlara bir dezavantaj getirmediği ve pilot seçiminde solaklara karşı bir önyargı bulunmadığı belirlenmiştir (7).

 

Anektodal bilgilere göre ilk doğan veya en büyük erkek çocuk olmakla, başarılı/seçkin askeri jet pilotu olmak arasındaki bağlantı zaten bilinmektedir. Ancak uzaya çıkan astronotlar arasında solakların beklenenden fazla olması, solakların havacılıktaki başarılarını destekleyen bir bilgidir. Apollo-Mercury ekibinin %25-40’ının solak, bunların da %90’ının en büyük erkek çocuk oluşu dikkate değer bir gözlemdir.

 

Tarafımızdan yapılan küçük ölçekli bir sözel anket çalışmasında, ankete katılan (hepsi de sağlak) havayolu pilotu arkadaşlarımız (önceki askeri pilotluk tecrübelerini de katarak), side-stick bulunan Airbus uçaklarında sol koltukta uçarken başlangıçta bir süre zorlandıklarını, ama sonra uyum sağladıklarını; bunun performans azaltıcı bir unsur olmadığını belirtmişlerdir.

 

Sonuç:

1-Solak pilotların sağlaklara göre dizayn edilmiş kokpitte beceriksiz olmadıkları, uzun yıllardır askeri ve sivil uçuş deneyimleriyle kanıtlanmıştır.

2-Solak pilotların sağ ellerini kullanmaya uyum sağlamalarında, yani beceri transferinde ayna nöronlar rol almaktadır.

3-Her şeye rağmen sağ kokpitte solak pilotun özellikle uçuşun kritik safhalarında zorlanabileceği olasılığı dikkatlerden uzak tutulmamalıdır.

ETİKETLER:
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karaktersiz ve tamamı büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmayacaktır.
Kullanıcı Adınızla Yorum Yapmak İçin Giriş Yapın.
Yorumunuzu Gönderin
Tüm Yorumları Okumak İçin tıklayın
Airbus CEO'su 2019'da istifa edeceğini açıkladı
Airbus CEO'su 2019'da istifa edeceğini açıkladı
Dünyanın en büyük uçak üreticilerinden olan Airbus, 59 yaşındaki CEO Tom En
Joon havayolu, yepyeni bir uçuş deneyimi sağlıyor
Joon havayolu, yepyeni bir uçuş deneyimi sağlıyor
Yeni nesil havayolu Joon, imza attığı inovasyon ve iş birlikleriyle yolcula
CEO Yenibertiz: Eurasia Airshow bir ilk olacak
CEO Yenibertiz: Eurasia Airshow bir ilk olacak
2. Havacılık Zirvesi'nde konuşan Yenibertiz, 25-29 Nisan tarihlerinde Antal
Boeing ve THY, Kargo Uçağının teslimini kutluyor
Boeing ve THY, Kargo Uçağının teslimini kutluyor
Boeing ve Türk Hava Yolları, bayrak taşıyıcının başarılı alt markası Turkis
G.Kore ve ABD ortak hava tatbikatı başladı
G.Kore ve ABD ortak hava tatbikatı başladı
Yüzlerce uçak ve on binlerce askerin katıldığı Güney Kore-ABD ortak tatbika
Air France İstanbul uçuşlarını durduruyor
Air France İstanbul uçuşlarını durduruyor
Fransız bayrak taşıyıcı havayolu Air France, 25 Mart 2018'den itibaren İsta
İki ülke hava üslerini kullanımı için anlaştı
İki ülke hava üslerini kullanımı için anlaştı
Rusya ve Mısır hava sahaları ve hava üslerinin kullanımı noktasında anlaşma
Rus havayolu Utair, Sabiha Gökçen'i seçti
Rus havayolu Utair, Sabiha Gökçen'i seçti
Rus havayolu şirketi Utair, 29 Kasım itibariyle İstanbul Sabiha Gökçen'den
Helikopter kazasında veri krizi yaşanıyor
Helikopter kazasında veri krizi yaşanıyor
İstanbul'da Skorsky S76 tipi helikopterin TV kulesine çarparak düştüğü ve 7
Çöp yakıtıyla çalışan Çin uçağı okyanusu aştı
Çöp yakıtıyla çalışan Çin uçağı okyanusu aştı
Atık yemeklik yağdan üretilen biyoyakıtla çalışan Çin sivil taşımacılık uça
Az para ödeyen, uçağa en son binecek
Az para ödeyen, uçağa en son binecek
Britanya'nın en büyük havayolu şirketi British Airways 'pay least board las
Kanser hastası pilotun 'tazminat' zaferi
Kanser hastası pilotun 'tazminat' zaferi
Türkiye'de faaliyet gösteren özel bir havayolu şirketinde kaptan pilot ola
SureFly İlk Uçuş Denemesi: 8 Ocak 2018
SureFly İlk Uçuş Denemesi: 8 Ocak 2018
İki kişiyi taşıyabilen, kişisel 4 pervaneli helikopter, yani oktokopter, Su
Lufthansa yeni girişimini piyasaya sunuyor
Lufthansa yeni girişimini piyasaya sunuyor
Dünyanın en çok görüntülenen fotoğrafı 'Bliss'in yaratıcısı,yeni nesil arka
Emirates Dubai Airshow için hazırlanıyor
Emirates Dubai Airshow için hazırlanıyor
Emirates Havayolu, bu sene gerçekleşecek olan Dubai Airshow'da yeni hizmetl
  • Kara Kutu

  • Çok Okunan

  • Yorumlanan

       Talip KISLAKÇI
   9 Aralık 2017 Cumartesi
       Ece ÖZKAN
   11 Aralık 2017 Pazartesi
Diğer Alıntı Yazılar İçin Tıklayın
AirNews'i Delicious'ta PaylaşınAirNews'i Stumbleupon'da Paylaşın!AirNews'i Twitter'da Takip Edin!AirNews Facebook Sayfasını Ziyaret EdinAirNews RSS
Türkiye | Dünya | Havacılık | Havayolları | Havaalanları | Gündem | Uzay | Teknoloji | Turizm | Foto | Video

Bu Sitenin Tüm Hakları Saklıdır. İzinsiz alıntı yapılamaz.

Copyright © 2008 - 2014 airnewstimes.com

Tasarım / Yazılım: Air News Times